{"id":6729,"date":"2020-09-28T07:09:33","date_gmt":"2020-09-28T07:09:33","guid":{"rendered":"https:\/\/sadilar.org\/mabumabumeri-eka-xitsonga\/"},"modified":"2023-08-24T14:57:14","modified_gmt":"2023-08-24T14:57:14","slug":"mabumabumeri-eka-xitsonga","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sadilar.org\/en\/mabumabumeri-eka-xitsonga\/","title":{"rendered":"MABUMABUMERI EKA XITSONGA (QUALIFICATIVES IN XITSONGA)"},"content":{"rendered":"<p><em><strong><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Author: <a href=\"https:\/\/sadilar.org\/researcher-xitsonga\/\">Respect Mlambo (SADiLaR Xistonga researcher)<\/a><\/span><\/strong><\/em><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">In today\u2019s blog, I provide a general overview of qualificatives in Xitsonga. The primary purpose of this blog is to investigate the morphology, semantics and syntax of Xitsonga qualificatives. Qualificatives are words that describe or modify nouns and pronouns in a sentence. In Xitsonga, there are three types of qualificatives namely possessive, adjective and relative qualificatives. This blog will mainly focus on possessive qualificatives.<\/span><\/p>\n<ol>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\"><strong> Manghenelo<\/strong><\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Mabumabumeri eka Xitsonga ku kongomisiwa eka marito lama bumabulalaka riviti na risivi exivulweni. Marhanele (2017) u hlamusela leswaku ntirhokulu wa mabumabumeri i ku engetela nhlamuselo yo karhi eka riviti kumbe risivi leri kumekaka ri tirhisiwile exivulweni. Eka Xitsonga, mabumabumeri ri aviwile hi tinxaka tinharhu letikulu hi ku landza ntirho wa wona wo bumabumela, ku nga ribumabumeri ra rifuwi, rihlawuri, na riengetelo. Eka xitsalwana lexi hi ta kanela ntsena hi ribumabumeri ra rifuwi.<\/span><\/p>\n<p><!--more--><\/p>\n<ol start=\"2\">\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\"><strong> Xivumbeko xa rifuwi<\/strong><\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Ku fana na swin\u2019wana swihluvi swa mbulavulo, ribumabumeri ra rifuwi ri vumbuwile hi switwananisi swa mfumo swo tanihi na misinya ya mfumo.<\/span><\/p>\n<ol start=\"3\">\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\"><strong> Ntirho wa rifuwi<\/strong><\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Rifuwi i muxaka wa ribumabumeri leri thyiweke hikwalaho ka ntirho wa rona ku nga ku bumabumelaka riviti kumbe risivi hi ku komba mfuwo kumbe vun&#8217;wini. Nkondo (1981) u nyika mitirho ya ribumabumeri ra rifuwi hi ndlela leyi landzelaka:<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">(i)<strong> Ku komba ka landzelela ka nchumu<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\"><strong>Xik:<\/strong> Nwheti <strong><em>ya vumbirhi<\/em><\/strong> elembeni i Nyenyankulu<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Eka xikombiso lexi nga laha henhla <strong><em>ya<\/em><\/strong> i xitwananisi xa rifuwi naswona xi tirhisiwile na rito <em>vumbirhi<\/em> ku kombisa landzelelano wa tin\u2019wheti ta lembe.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">(ii)<strong> Ku komba mpimo<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\"><strong>Xik:<\/strong> Saka <strong><em>ra mapa<\/em><\/strong> a hi ku durha<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Eka lexi xikombiso xitwananisi<em> ra<\/em> xi tirhile na riviti <em>mapa<\/em> ku bumabumela hi ku kombisa mpimo wa nxavo wa saka ra kona.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">(iii)<strong> Ku komba ntirho wa nchumu wo karhi<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\"><strong>Xik:<\/strong> Tshanga <strong><em>ra tihomu<\/em><\/strong> ri hahlukile<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Xitwananisi <em>ra <\/em>xi tirhisiwile na riviti<em> tihomu<\/em> ku bumabumela nhlokomhaka ya xivulwa ku nga <em>tshanga<\/em> hi xikongomelo xo komba ntirho wa rona.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">(iv)<strong> Maendlelo ya nchumu wo karhi<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\"><strong>Xik: <\/strong>Swingwavila <strong><em>swa nsuku<\/em><\/strong> swa durha<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Eka lexi xikombiso swingwavila tanihi nhlokomhaka ri bumabumeriwile hi xitwananisi <em>swa <\/em>hi ku tirhisana na rito <em>nsuku<\/em> ku humesela erivaleni nchumu lowu swingwavila swi endliweke hi wona.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">(v)<strong> Ku komba nchumu lowu tirhiseriwaka swo karhi<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\"><strong>Xik: <\/strong>Tintangu <strong><em>ta dzovo<\/em><\/strong> ti tiyile<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Eka lexi xikombiso ribumabumeri <em>ta dzovo<\/em> ri hlawula kumbe ku bumabumela tintangu hi ku komba nchumu lowu tirhisiweke ku tiendla.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">(vi)<strong> Ku komba muhlovo<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\"><strong>Xik: <\/strong>Matluka <strong><em>ya rihlaza<\/em><\/strong> a hi ku saseka<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Eka ku komba muhlovo, ribumabumeri ra rifuwi <em>ya rihlaya <\/em>ri tirhisiwile ku engetela swin\u2019wana leswi lavan\u2019wana matluka ya nga ri ki xiswona.<\/span><\/p>\n<ol start=\"4\">\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\"><strong> Ndhawu ya rona exivulweni<\/strong><\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Ribumabumeri ra rifuwi hi tolovelo wa rona ri kumeka endzhaku ka riviti kumbe risivi leri ri ri hlawulanga kumbe ku ri bumabumela. Kambe hikwalaho ka swivangelo swin\u2019wana swa matirhiselo ya ririmi ku nga va rona ri landzeriwaka hi riviti kumbe risivi leri ri ri hlawulanga exivulweni. A hi xiyeni swikombiso leswi landzelaka:<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">(a) Ndza ha ku vona n\u2019wana <strong><em>wa sesi<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">(b) Mpahla <strong><em>ya manana<\/em><\/strong> yi basile<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">(c)<strong><em> Ta yena<\/em><\/strong> ti herile<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Eka swivulwa swa (a) na (b) swiphemu swa ribumabumeri ra rifuwi swi kumeka endzhaku ka maviti lama swi ya bumabumelaka hambi leswi swi kumekeke etindhawini to hambana ta swivulwa. Kasi xivulwa xa (c) xona ribumabumeri hi kuma leswaku ri le masunguleni na swona ri tirhile ehandle ko komba nchumu lowu ri bumabumelaka wona.<\/span><\/p>\n<ol start=\"5\">\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\"><strong>Nkatsakanyo<\/strong><\/span><\/li>\n<\/ol>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Hi ku katsakanya, xitsalwana lexi a xi kanela tinxaka ta mabumabumeri eka Xitsonga. Ku kombisiwile leswaku eka Xitsonga ku na tinxaka tinharhu ta mabumabumeri ku nga ribumabumeri ra rifuwi, rihlawuri, na riengetelo. Eka xitsalawana lexi ku kaneriwile ntsena ribumabumeri ra rifuwi laha ku nga kombisiwa xivumbeko, tinhlamuselo kumbe ntirho wa rona na ndhawu laha ri kumekaka kona exivulweni. Ku tani tinxaka letin\u2019wana ta mabumabumeri ku ta kaneriwa hi tona eka nkarhi lowu taka.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\"><strong>Matsalwa lama tirhisiweke <\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Marhanele, M.M. (2007). \u00a0Xingulana Xa Ririmi. Sasavona Publishers and Booksellers: Giyani<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Nkondo, C.P.N. (1981). Xiletelo xa Xitsonga. University of the North: Sovenga<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Author: Respect Mlambo (SADiLaR Xistonga researcher) In today\u2019s blog, I provide a general overview of qualificatives in Xitsonga. The primary purpose of this blog is to investigate the morphology, semantics and syntax of Xitsonga qualificatives. Qualificatives are words that describe or modify nouns and pronouns in a sentence. In Xitsonga, there are three types of [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":246,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[741],"tags":[834,835,813],"class_list":["post-6729","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-blogs","tag-mabumabumeri-eka-xitsonga","tag-qualificatives","tag-xitsonga"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6729","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/246"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6729"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6729\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6867,"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6729\/revisions\/6867"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6729"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6729"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6729"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}