{"id":6695,"date":"2019-12-12T07:19:53","date_gmt":"2019-12-12T07:19:53","guid":{"rendered":"https:\/\/sadilar.org\/ukwakheka-kwamabizo-mvango\/"},"modified":"2023-08-24T14:57:11","modified_gmt":"2023-08-24T14:57:11","slug":"ukwakheka-kwamabizo-mvango","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sadilar.org\/en\/ukwakheka-kwamabizo-mvango\/","title":{"rendered":"Ukwakheka kwamabizo-mvango"},"content":{"rendered":"<p><em><strong><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\"><a href=\"https:\/\/sadilar.org\/researcher-isindebele\/\">Author: Nomsa Skosana<\/a>\u00a0(SADiLaR isiNdebele Researcher)<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\/\/English summary below\/\/<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Amabizo-mvango, mhlobo wamabizo akheka ngeenkhekhe zekulumo ezimbili nanyana ezintathu ukuya phezulu (Isihlathululi-mezwi sesiNdebele, 2018:17). Ukwakheka kwamabizo-mvango eLimini lesiNdebele kungezinye zezinto ezenza iLimeli bona kube ngilelo elihlukileko hlangana namanye amaLimi wamaNguni. Ukwakheka kwamabizo-mvango esizokutjheja ngokweenkhekhe zekulumo ezilandelako;<\/span><\/p>\n<p><!--more--><\/p>\n<ul>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Ibizo + Isabizwana sokukhomba<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Undaweni + Isabizwana sokukhomba<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Isabizwana samambala + Isabizwana sokukhomba<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Ibizo + Isabizwana sobumnini<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Isabizwana sokukhomba + Isabizwana sobumnini<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Amabizo-mvango akheka <strong><em><u>ngebizo nesabizwana sokukhomba<\/u><\/em><\/strong>;<\/span><\/p>\n<ul>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Amabizo-mvango akheka ngebizo nesabizwana sokukhomba alandela imithetho emithathu kizo zoke iingaba zamabizo ezinganamakghadlana. Imithetho yakhona nginasi elandelako;<\/span><u><\/u><\/li>\n<\/ul>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 <strong>&#8211; Umthetho woku-1<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Isivumelwana sesabizwana sokukhomba u-l kizo zoke iingaba zamabizo ezinganaye umakghadlana siyakhithika;<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Isibonelo (Isib.): Isigaba (Isig.) 2: <strong>l<\/strong>aba= -aba<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Abasan(a) + (l)abo= abasanabo<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\"><br \/>\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 <strong>&#8211; Umthetho wesi-2<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Woke amabizo agcina ngokamisa u-a, e namkha u-i akhithiza iinlungelelwezi lokha nakahlangana nesabizwana sokukhomba;<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Isib. Isig. 7: Isitj(a) + (l)esi= Isitjesi<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 <strong>&#8211; Umthetho wesi-3<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Woke amabizo agcina ngokamisa u-o no-u ayatjhuguluka abe ngusingakamisa u-w nakahlangana nesabizwana sokukhomba;<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Isib. Isig. 2 abant<u>u <\/u>+ (l)aba= abant<strong>w<\/strong>aba<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Amabizo-mvango akheka <strong><em><u>ngondaweni nesabizwana sokukhomba<\/u><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<ul>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Isabizwana sokukhomba sithi nasihlangana nondaweni sikhithize isivumelwano saso u-l, undaweni naye akhithize ukamisa osilungelelo;<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Isib. Ekhay(a) + (l)a= ekhaya<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0Amabizo-mvango akheka <strong>ngesabizwana samambala nesokukhomba<\/strong><\/span><\/p>\n<ul>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Isabizwana sokukhomba sikhithiza isivumelwano u-l lokha nasiza ngemva kwesabizwana samambala kuthi isabizwana samambala sona sikhithize ukamisa waso osilungelelo;<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Isib. Isig. 2: Bon(a) + (l)abo= bonabo<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Umthetho ongehla lo awusebenzi lokha isabizwana sokukhomba silandelwa ngesamambala;<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Isib. Isig. 2: Laba + bona= laba bona<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Amabizo-mvango akheka <strong>ngebizo nesabizwana sobumnini<\/strong><\/span><\/p>\n<ul>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Amabizo-mvango akheka ngebizo nesabizwana sobumnini avela kanengi eengabeni zamabizo ezinomakghadlana (isig. 1,3,4,6,9 nesi-1a)<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0Isib. Isig. 1a: umm(a) + (w)akhe= ummakhe<\/span><\/p>\n<ul>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Kunemithetho emi-2 yokwakheka kwamabizo-mvango okukusebenzisa ibizo nesabizwana sobumnini;<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 <strong>\u00a0 \u00a0&#8211; Umthetho woku- 1<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Amabizo agcina ngabokamisa u-o no-u, atjhugulula ukamisa lo abe ngusingakamisa u-w lokha nakahlangana nesirhunyezo sobumnini;<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Isi. Isig. 1: ugog<u>o <\/u>+ (w)ami= ugog<strong>w<\/strong>ami<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 : umkhul<u>u <\/u>+ (w)akho= umkhul<strong>w<\/strong>akho\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0<strong>&#8211; Umthetho wesi- 2<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0YELELA! Usingakamisa u-w uyakhithika lokha nakahlangana nondebembili;<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Isib. Isig. 3: umlom<u>o <\/u>+ (w)ami= umlo<u>mw<\/u>ami&gt; usingakamisa u-w uyakhithika,<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 = umlomami<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 <strong>\u00a0 &#8211; Umthetho wesi- 3<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Amabizo agcina ngeenlungelelo zabokamisa u-a, e no-i, zikhithiza abokamisaba;<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Isib. Isig. 1: umfaz(i) + (w)ami=umfazami<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Amabizo-mvango akheka <strong>ngesabizwana sokukhomba nesabizwana sobumnini<\/strong><\/span><\/p>\n<ul>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Izabizwana ezimbilezi zakha amabizo-mvango ngokulandela imithetho esele iveziwe ngehla;<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Isib. Isig. 2: bam(i) + (l)abo= bamabo<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Isig. 5: lakh<u>o <\/u>+ (l)eli= lakhweli<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Ngile indlela amabizo-mvango akheka ngayo eLimini lesiNdebele ngokusebenzisa iinkhekhe zekulumo ezihlukileko (Skhosana, 2006).<\/span><\/p>\n<p><strong><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\"><u>ISILULULWAZI<\/u><\/span><\/strong><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Isihlathululi-mezwi siseNdebele. 2015. South Africa: RSA National Lexicography Units.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Skhosana, P.B. 2006. AFT:752 Capita Selecta IsiNdebele linguistics. University of Pretoria: Department of African Languages.<\/span><\/p>\n<hr \/>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Topic: Compound nouns<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">IsiNdebele has a salient feature that distinguishes it from other Nguni languages, which is the strong tendency it has of compounding nouns that occur between words in the following word classes:<\/span><\/p>\n<ul>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">nouns + demonstrative pronouns<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">locative nouns + demonstrative pronouns<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">absolute pronouns + demonstrative pronouns<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">nouns+ possessive pronouns<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">demonstrative pronouns + possessive pronouns<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">One of the most salient features of demonstratives in isiNdebele is the fact that they compound with the co-referent noun. This is a typical Ndebele feature which it shares with none of the other Nguni languages i.e. Zulu, Swati and Xhosa.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">Example: abantwaba [abantu + (l)aba] bayathandana<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 : \u201cThese people love each other\u201d<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-family: 'trebuchet ms', geneva, sans-serif;\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>\u00a0<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Author: Nomsa Skosana\u00a0(SADiLaR isiNdebele Researcher) \/\/English summary below\/\/ Amabizo-mvango, mhlobo wamabizo akheka ngeenkhekhe zekulumo ezimbili nanyana ezintathu ukuya phezulu (Isihlathululi-mezwi sesiNdebele, 2018:17). Ukwakheka kwamabizo-mvango eLimini lesiNdebele kungezinye zezinto ezenza iLimeli bona kube ngilelo elihlukileko hlangana namanye amaLimi wamaNguni. Ukwakheka kwamabizo-mvango esizokutjheja ngokweenkhekhe zekulumo ezilandelako;<\/p>\n","protected":false},"author":246,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[741],"tags":[749,750,751,748],"class_list":["post-6695","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-blogs","tag-compound-nouns","tag-isindebele","tag-nguni-languages","tag-ukwakheka-kwamabizomvango"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6695","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/246"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6695"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6695\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6849,"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6695\/revisions\/6849"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6695"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6695"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sadilar.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6695"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}